Selepas lumpuh muka: mata yang berkelip bila tersenyum, air mata buaya dan penjagaan kelopak jangka panjang

Selepas lumpuh muka, mata boleh menyempit apabila tersenyum atau mengunyah dan berair apabila makan, kerana gentian saraf yang tumbuh semula kadangkala sampai ke otot atau kelenjar yang salah. Masalah pertama dipanggil sinkinesis (synkinesis) dan yang kedua air mata buaya (crocodile tears). Kedua-duanya datang daripada saraf yang tumbuh semula, bukan kecederaan baharu, dan kedua-duanya boleh dirawat. Peringkat akut, apabila mata tidak boleh tertutup, ada dalam artikel saya tentang Bell's palsy dan mata. Artikel ini tentang bulan dan tahun selepas itu.

Kenapa mata menyempit atau tertutup apabila tersenyum selepas lumpuh muka?

Kerana gentian saraf muka yang rosak boleh tumbuh semula ke otot yang salah, jadi isyarat untuk mulut turut sampai ke otot yang menutup mata. Inilah sinkinesis okulo-oral, dan sinkinesis ialah nama perubatan bagi pergerakan yang berlaku serentak sedangkan hanya satu yang dikehendaki. Satu ulasan antarabangsa menerangkan aduan paling biasa sebagai mata menyempit atau tertutup tanpa sengaja semasa mulut bergerak, seperti tersenyum, mencium atau meniup, atau sebaliknya: pipi dan mulut tertarik apabila mata ditutup.

Ulasan yang sama menerangkan bagaimana ia berlaku. Sinkinesis memerlukan kerosakan sebenar pada gentian saraf (akson), bukan sekadar sekatan sementara pada pengaliran isyarat, jadi ramai pesakit Bell's palsy tidak pernah mendapatnya. Selepas rosak, setiap gentian mengeluarkan beberapa tunas yang tumbuh secara rawak ke cabang saraf yang berlainan, dan satu gentian boleh akhirnya membekalkan dua otot. Faktor lain turut dicadangkan, termasuk sel saraf di batang otak yang terlalu mudah teruja, gentian saraf yang saling merangsang, dan penyusunan semula dalam otak, tetapi tumbuh semula yang tersalah arah ialah mekanisme yang paling diterima.

Angkanya wajar diketahui. Selepas rawatan kortikosteroid piawai untuk lumpuh muka idiopatik, kira-kira 70 hingga 90% pulih dalam 12 bulan dan kira-kira 10 hingga 30% mendapat sinkinesis. Kadarnya lebih tinggi, kira-kira 40%, apabila kerosakan akson terbukti, dan kira-kira 6.6% mendapat sinkinesis sederhana hingga teruk. Ia juga mengambil masa untuk jelas: ulasan itu menyatakan corak akhir hanya tercapai 12 hingga 15 bulan selepas bermula, sebab itu penggredan ditangguhkan sehingga ketika itu. EyeWiki menambah bahawa kekejangan separuh muka (hemifacial spasm), iaitu otot satu belah muka mengecut tanpa sengaja, juga boleh berlaku selepas lumpuh muka, dan artikel tentang kekejangan separuh muka menerangkannya.

Kenapa mata berair apabila makan, dan apa itu air mata buaya?

Air mata buaya, nama perubatannya hiperlakrimasi gustatori (gustatory hyperlacrimation), ialah mata berair semasa makan, disebabkan gentian saraf yang bertindak balas kepada makan tumbuh semula ke kelenjar penghasil air mata (kelenjar air mata, lacrimal gland) dan bukan ke sasaran asalnya. Ulasan antarabangsa itu menggambarkannya sebagai simptom jarang akibat penyambungan semula saraf yang tersalah arah, melalui satu cabang bernama saraf petrosal superfisial yang besar. Ia boleh ditunjukkan dengan ujian Schirmer yang diubah suai, iaitu sehelai kertas mengukur penghasilan air mata semasa seseorang makan.

Bukan semua mata berair selepas lumpuh muka disebabkan ini. EyeWiki, rujukan Akademi Oftalmologi Amerika, menyatakan mata berair selepas lumpuh muka boleh datang daripada sinkinesis atau daripada saliran air mata yang tidak mencukupi, dan menyenaraikan kelopak bawah yang melorot (ektropion) serta kelipan yang lemah antara perkara yang perlu diperiksa. Mata berair sepanjang hari, bukan hanya ketika makan, menunjuk ke arah lain daripada air mata buaya. NHS juga menyenaraikan mata yang sentiasa berair antara simptom yang boleh kekal apabila kelemahan tidak pulih sepenuhnya. Artikel tentang ektropion dan panduan tentang salur air mata tersumbat menerangkan bahagian saliran.

Apa yang membantu sinkinesis: latihan semula muka atau toksin botulinum?

Biasanya kedua-duanya, mengikut susunan itu. Ulasan antarabangsa mengesyorkan latihan muka, terutamanya latihan semula dengan biofeedback, sebagai rawatan pertama, kemudian toksin botulinum, dengan pembedahan dikhaskan untuk kes tertentu yang tidak cukup terbantu. Bukti di sebalik setiap langkah berbeza, dan lebih baik kita tahu setakat mana kukuhnya.

Bagi latihan, satu ulasan Cochrane tentang fizioterapi untuk Bell's palsy memasukkan 12 kajian dan 872 peserta, dan menyimpulkan tiada bukti berkualiti tinggi tentang manfaat atau bahaya yang bererti. Ia mendapati bukti berkualiti rendah bahawa senaman muka yang disesuaikan membantu fungsi, terutamanya pada kes sederhana dan kronik: satu kajian dengan 34 peserta bertambah baik 20.4 mata pada skala kecacatan 0 hingga 100, dan dalam satu kajian 145 orang dengan lumpuh muka akut, lebih sedikit yang mendapat sinkinesis dengan senaman (nisbah risiko 0.24). Kemas kini 2022 menambah tujuh percubaan rawak, dan empat yang dinilai berkualiti tinggi semuanya melaporkan manfaat, walaupun perbezaan reka bentuk menghalang data digabungkan. Ulasan antarabangsa menambah bahawa tiada protokol antarabangsa piawai untuk latihan muka.

Toksin botulinum jenis A bekerja dengan cara sebaliknya, iaitu melemahkan otot yang terlalu aktif. Dalam percubaan buta dua hala berkawalan plasebo terhadap 30 pesakit, bersama enam lagi dalam kajian perintis label terbuka, suntikan menekan penutupan kelopak mata tanpa sengaja semasa tersenyum, mengunyah dan memuncungkan bibir, serta memperbaiki skor kualiti hidup, interaksi sosial dan penampilan. Satu kajian sistematik terhadap 34 kajian dan 1,314 pesakit mendapati peningkatan purata 11.6 mata pada Soal Selidik Penilaian Sinkinesis dalam tiga kajian yang boleh digabungkan (106 pesakit). Dos, tapak suntikan dan sela masa berbeza sehingga tiada protokol piawai dapat diterbitkan, dan pengarangnya menyimpulkan rawatan ini bersifat individu. Satu ulasan terdahulu hanya menemui tiga kajian rawak dan menyifatkan data sebagai sedikit, sambil menambah bahawa toksin yang digabungkan dengan fizioterapi mungkin amat membantu.

Kesannya pudar. Ulasan antarabangsa menasihati sela masa tidak kurang daripada empat bulan, dan menyatakan mereka yang tidak mahu lagi suntikan setiap empat hingga enam bulan biasanya bertanya tentang pembedahan, yang tidak boleh diundurkan dan tidak patut dibuat sebelum sinkinesis mencapai keadaan akhirnya.

Bolehkah toksin botulinum ke dalam kelenjar air mata menghentikan air mata buaya?

Ia boleh mengurangkannya, menurut kajian kecil, dan ulasan antarabangsa menyebutnya terapi pilihan di luar label, dengan tempoh bebas simptom sekurang-kurangnya enam bulan. Di luar label bermaksud ubat itu digunakan untuk tujuan di luar indikasi berlesennya. Toksin disuntik ke dalam kelenjar air mata, yang mengurangkan air mata refleks semasa makan.

Kajian-kajian ini kecil dan tidak berkawal, jadi angka ini isyarat dan bukan bukti. Pada empat pesakit yang diberi purata 20 unit, air mata semasa rangsangan rasa berkurang, kesannya bermula dalam 24 hingga 48 jam dan bertahan 4 hingga 5 bulan, dan seorang mengalami sedikit pertambahan ptosis kelopak atas yang sedia ada. Pada enam pesakit yang diberi 5 unit ke dalam kelenjar melalui konjunktiva, bacaan Schirmer turun daripada 27.8 mm kepada 11.6 mm (P=0.002), dan dua mengalami ptosis ringan yang sementara. Satu siri ketiga dua pesakit air mata buaya mendapati air mata yang dirangsang menghampiri sebelah yang tidak terjejas pada minggu pertama dan ke-24. Oleh kerana mata yang berkelip dengan lemah bergantung pada air matanya, keputusan itu terletak pada doktor mata yang mengetahui kedudukan kelopak.

Apa yang berlaku pada kelopak mata dan kening bertahun selepas lumpuh muka?

Apabila saraf tidak pulih sepenuhnya, otot yang menahan kelopak dan kening tetap lemah, jadi kelopak bawah boleh melorot menjauhi mata, kening boleh jatuh, dan kelopak atas boleh gagal menutup sepenuhnya. EyeWiki menyenaraikan ektropion lumpuh (kelopak bawah berpusing ke luar akibat kendur), kening jatuh akibat lumpuh dan lagoftalmos, iaitu mata yang tidak tertutup rapat, antara masalah lanjutan. Kening yang jatuh berbeza mekanismenya daripada kelopak yang jatuh, seperti yang diterangkan artikel tentang ptosis kening dan kelopak.

Prosedur disebut di sini supaya dapat dikenali, dan yang mana sesuai untuk sesebuah mata diputuskan selepas pemeriksaan. EyeWiki menyenaraikan:

• pemberat emas atau platinum pada kelopak atas, lazimnya 1.0 hingga 1.8 g, yang dibincangkan dalam artikel tentang pemberat kelopak;
• jalur tarsus sisi (lateral tarsal strip), yang mengetatkan kelopak bawah di sudut luar, dengan cantuman penyokong dalam kes yang lebih teruk, atau tali sokongan fascia lata;
• tarsorafi (tarsorrhaphy), iaitu menyambung sebahagian kelopak atas dan bawah, untuk perlindungan kornea sementara atau kekal;
• pembetulan pembedahan bagi kening jatuh akibat lumpuh, dan toksin botulinum untuk memperbaiki kedudukan kening;
• konjungtivodakriosistorinostomi dengan tiub Jones, untuk mata berair akibat pam air mata yang lemah.

Masa penting. EyeWiki menyatakan pembedahan untuk melindungi kornea dipertimbangkan apabila peluang saraf pulih fungsinya kecil. Sinkinesis menambah perangkap: ulasan antarabangsa memberi amaran bahawa kegiatan berlebihan di sekeliling mata boleh memberi gambaran palsu bahawa kelopak atas berfungsi baik, menasihatkan penilaian semula jika pemberat tidak pernah dipasang, dan menyatakan pemberat kelopak boleh memperbaiki kelipan lalu mengurangkan kesan sinkinesis.

Siapa menguruskan apa, dan bila ia mendesak?

Beberapa kepakaran berkongsi penjagaan lumpuh muka, dan mata ialah satu bahagiannya. Ulasan antarabangsa menyenaraikan pakar bedah telinga, hidung dan tekak (kepala dan leher), pakar bedah mulut dan maksilofasial, pakar bedah plastik dan pemulihan, pakar bedah saraf, pakar neurologi dan ahli terapi muka dalam bidang pertuturan atau fizioterapi. Soalan tentang mata sendiri, iaitu kedudukan kelopak, kornea, kelipan dan air mata, ialah soalan yang diperiksa oleh pakar mata, dan pakar bedah okuloplastik ialah pakar mata yang menangani kelopak, sistem air mata dan rongga di sekeliling mata. NHS menasihati supaya kembali berjumpa GP jika Bell's palsy tidak bertambah baik selepas 3 minggu, dan menyatakan simptom sepatutnya beransur pulih dalam 6 bulan, walaupun ada yang mengambil masa lebih lama.

Jumpa doktor mata segera jika mata sakit, merah atau sensitif kepada cahaya, rasa berpasir yang tidak surut, atau penglihatan berkurang. EyeWiki menyenaraikan kemerahan, rasa pedih dan rasa benda asing antara kesan mata yang tidak tertutup, dan NHS menyatakan jika mata tidak boleh ditutup, rawatan mungkin diperlukan untuk mencegah kerosakan penglihatan. Muka yang tiba-tiba jatuh atau lemah sebelah adalah lain: NHS menyatakan ia boleh jadi strok dan supaya menghubungi 999.

Dr Catherine Chow mula menjalankan konsultasi di Eagle Eye Centre Malaysia, Petaling Jaya, dari awal 2027. Sehingga itu, orang yang matanya berair, menyempit, tidak boleh tertutup atau sakit selepas lumpuh muka patut dilihat oleh pakar mata. Untuk masalah menutup mata, lihat artikel tentang lagoftalmos, bahagian kelopak mata, dan artikel hab saya tentang kenapa mata nampak letih.